Астанада периодонтитті емдеу: әдістері, кезеңдері және сұрақтарға жауаптар

Қабыну дәл қай жерде пайда болады

Тіс қабаттардан тұрады. Ортасында — пульпа, жүйкелер мен тамырлары бар борпылдақ тін. Оны дентин қоршайды, сыртында — эмаль немесе түбір цементі. Түбір ұшының артында периодонт жатыр: тісті сүйек ұяшығында ұстап тұратын талшықтардан тұратын жұқа байлам. Әр қабаттағы қабыну әртүрлі аталады. Пульпит — пульпа ішіндегі процесс. Периодонтит — түбірден тыс, байламда және оған жанасатын сүйекте. Пародонтит сырттан, тіс мойны айналасындағы қызыл иек пен сүйек тінінде дамиды. Басталу нүктесі шағымдарды да, дәрігердің себепті қалай іздейтінін де анықтайды. Терең кариес кезінде микробтар алдымен пульпаға түседі. Процесс тоқтатылмаса, қабыну түбір каналы арқылы периодонтқа шығады. Бір диагноз екіншісіне ауысады және бұл тактикаға әсер етеді. Қызыл иек туралы бөлек. Оның қабынуы қызыл иек шетіндегі тістің қабыршағынан басталады және тіс каналымен байланысты емес. Басқа механизм, басқа себеп, басқа емдеу профилі. Пародонтолог тіс айналасындағы тіндермен айналысады, терапевт — түбір ұшымен.

Үш ауру — үш түрлі орын

Пульпит пен периодонтит неге шатастырылады

Екі жағдай да кариестен және тістегі микробтардан басталады. Екеуі де ауыруы мүмкін. Екеуін де терапевт емдейді. Осыдан пациенттерде шатасу туындайды. Бірақ шағымдар ерекшеленеді. Пульпит кезінде ауырсыну көбіне өткір, ұстамалы, түнде және суықтан немесе ыстықтан күшейеді. Тіс тітіркендіргіш алынғаннан кейін де температураға реакция береді. Периодонтит кезінде тіс сыздайды, өскен сияқты көрінеді, тістегенде ауырады. Термиялық тітіркендіргіштер көбіне өткір жауап бермейді: жүйке өміршең болмауы мүмкін. Тағы бір айырмашылық — суретте. Периодонтит кезінде рентгенде периодонт саңылауының кеңеюі немесе түбір ұшындағы қараю көрінеді. Пульпит кезінде түбір ұшының артында мұндай өзгерістер әдетте болмайды. Дәрігер шағымдарды, тексеруді және суретті салыстырады. Кейде көрініс аралас болады: пульпа өлген, ал қабыну түбірден шығып кеткен. Сонда диагнозда екі сөз де айтылады. Шатасудың тұрмыстық көзі де бар — ұқсас атаулар. «Пульпит», «периодонтит», «пародонтит» бір-екі әріппен ерекшеленеді, бірақ әртүрлі мағына береді. Пациент «периодонтит» деп естиді де, қызыл иек туралы ойлайды. Дәрігер түбір ұшын меңзейді.

Қызыл иектің қабынуын түбір ұшындағы қабынудан қалай ажыратуға болады

Каналдағы инфекция негізгі себеп ретінде

Микробтар периодонтқа түбір каналынан түседі. Кариес қуысы тереңдеп, эмаль мен дентиннің қорғаныш қабаты бұзылады, ауыз қуысының ішіндегілер пульпаға жетеді. Пульпа қабынады, содан кейін өледі. Канал стерильді қуыс болудан қалады — оны ыдырау мен бактериялар толтырады. Апикальды тесік арқылы, яғни түбір ұшындағы каналдың табиғи шығатын жері арқылы микробтардың тіршілік әрекетінің өнімдері айналадағы тіндерге шығады. Сонда қабыну реакциясы басталады. Организм қорғаныспен жауап береді: қан көбірек келеді, иммундық жасушалар жұмыс істейді, ошақ қалыптасады. Мұндай механизм жиі кездеседі. Сирек жағдайда инфекция периодонтқа басқаша енеді: қызыл иектің терең қалтасы арқылы, жарақат кезінде немесе эндодонтиялық араласу барысында аспап немесе материал түбір ұшынан асып кетсе. Бірақ сонда да бастапқы себеп — бактериялар, аспаптың өзі емес. Микробтарсыз түбір ұшында тұрақты қабыну әдетте болмайды. Сондықтан емдеу тек ауырсынуды басуға емес, каналдар жүйесінен инфекцияны кетіруге бағытталған.

Басқа жолдар: жарақат, реставрация, дәрілер

Қабыну кариестен түбір ұшына қалай таралады

Процесс кезең-кезеңімен дамиды. Алдымен кариес эмальді, содан кейін дентинды бұзады. Микробтар пульпаға жеткенде пульпит басталады. Пульпа ауыруы мүмкін, содан кейін өледі — ауырсыну басылады, бірақ бұл сауығу емес. Каналдағы некрозға ұшыраған тіндер қоректік ортаға айналады. Бактериялар көбейеді, олардың токсиндері мен ыдырау өнімдері түбір ұшына қарай жылжиды. Апикальды тесік арқылы олар периодонтқа шығады. Түбір айналасындағы тіндер қабынумен жауап береді: тамырлар кеңейеді, сұйықтық шығады, лейкоциттер келеді. Егер ағу болса, процесс баяу жүреді және ұзақ уақыт байқалмай қалады. Егер ағу болмаса, қысым артады, тістегенде ауырсыну, ісіну, кейде қызба пайда болады. Организм ошақты шектеуге тырысады: оның айналасында дәнекер тінінен капсула қалыптасады. Осылайша гранулема пайда болады, ал одан белгілі бір жағдайларда — киста. Жылдамдық пен сценарий клиникалық көрініске байланысты: каналдың қаншалықты кең екеніне, микробтардың вируленттілігіне және иммунитеттің қалай жауап беретініне. Мұны дәрігер тексеру мен суреттен кейін шешеді.

Гранулема мен киста: бұл не және олардың айырмашылығы

Емдеу басталғанға дейінгі диагностика

Алдымен түбір ұшының айналасында не болып жатқанын түсіну керек. Дәрігер суретке сүйенеді: нысаналы немесе панорамалық. Онда периодонттық саңылаудың кеңеюі, сүйек тінінің азаюы, кистаның немесе гранулеманың көлеңкесі көрінеді. Кейде бір проекция жеткіліксіз, сонда басқа бұрыштан суретке түсіреді. Әрі қарай тістің тірі екенін тексереді: суыққа, перкуссияға, зондтауға реакциясы. Егер қақпақ бұзылған болса, оған ілінуге бола ма, бағалайды. Барлық каналдарды табу керек. Азу тістерде олар үш, төрт, кейде одан да көп болады. Өткізіп жіберілген канал — қабынудың қайталануының жиі себебі. Соқырлай жұмыс істеуге болмайды: суретсіз және анатомияны түсінбестен кез келген араласу болжамға айналады. Тістің айналасындағы қызыл иек пен сүйек тінінің жай-күйі бөлек бағаланады: қалталардың тереңдігі, қозғалғыштығы, қан кетуі. Бұл деректер каналға әрқашан қатысты бола бермейді, бірақ жалпы жоспарға әсер етеді. Егер жанында бұзылған тістер немесе протездер болса, олар да тексеріледі. Кейде ауырсынудың себебі пациент шағымданған тісте емес. Жоспарды дәрігер клиникалық көрініс бойынша қабылдайды.

Каналдарды өңдеу және дезинфекциялау кезеңдері

Каналдарды уақытша және тұрақты пломбалау

Визиттер арасында канал жабық ұсталады. Уақытша пломба сілекей мен микробтардың ішке енуіне жол бермейді. Тіс тістегенде ауырса, оны күштемеуге тырысады. Шағымдар болмаса және канал құрғақ болса, тұрақты пломбалауға көшеді. Канал гуттаперчамен және силермен — қабырға мен материал арасындағы саңылауларды герметизациялайтын пастамен толтырылады. Қуыстарға жол берілмейді: оларда бактериялар үшін қоректік орта қалады. Әдіс жағдайға қарай таңдалады. Гуттаперчаны бір конуспен енгізеді, немесе қыздырып, бүйірінен тығыздайды, немесе арнайы тасымалдағыш арқылы толтырады. Ыстық техника қисық каналдарда тығызырақ жанасуды қамтамасыз етеді, бірақ шеберлікті талап етеді. Пломбалаудан кейін бақылау суреті жасалады. Егер материал түбір ұшынан асып кетсе немесе оған жетпесе, қайта жасау қажет пе, шешіледі. Үстінен тіс пломбамен немесе қақпақпен жабылады. Осы уақытқа дейін оған қатты нәрсе шайнауға болмайды: қабырғалары жарылуы мүмкін.

Антибиотиктер мен шаю қашан қосылады

Әрбір периодонтит таблеткаларды қажет етпейді. Егер ошақ каналмен шектелсе, айналасында ісіну мен қызба болмаса, өңдеу мен пломбалау жеткілікті. Антибиотиктер іріңді процесте қажет, ауырсыну кернеп, қызыл иек ісінгенде, қызба көтерілгенде, лимфа түйіндері ұлғайғанда. Сонда дәрігер препаратты ішке тағайындайды немесе өтпелі қатпарға инъекция жасайды. Таңдау мен дозаны дәрігер анықтайды, антибиотиктерді өз бетінше қабылдауға болмайды: бұл көріністі бұрмалап, динамиканы бағалауға кедергі келтіреді. Шаю — қосымша шара. Сода ерітіндісі, хлоргексидин, түймедақ қайнатпасы кілегей қабықтың тітіркенуін басады, бірақ каналдың ішіне енбейді. Олар өңдеуді алмастырмайды және себепті емдемейді. Іріңді процесте қыздыратын компресс зиянды: олар ісінуді күшейтеді. Нақты не істеу керектігін дәрігер клиникалық көрініске қарай шешеді.

Канал неге толық пломбаланбауы мүмкін

Канал — тармақтары мен қалқалары бар тар, қисық жол. Кейбір тармақтар иілімнің немесе қабырғалардағы қабаттардың артында жасырын қалады, дәрігер оларды көрмейді. Пломбалау материалы түбір ұшына жетпеуі немесе одан асып кетуі мүмкін. Бірінші жағдайда каналда бактериялар жиналатын қуыс қалады. Екіншісінде — материал түбір айналасындағы тіндерді тітіркендіреді. Себебі қайта инфекциялануда да болуы мүмкін: егер тістің қақпағы герметикалық болмаса, сілекей ішке еніп, жаңа қабыну процесін бастайды. Кейде каналды қатты қисықтық немесе әктастану салдарынан толық ұзындығына өту мүмкін болмады. Мұндай жағдайларда дәрігер шешеді: оны қайта өтуге бола ма әлде басқа тәсіл қажет пе. Бірінші емдеуден кейін бірнеше жыл өтіп, мәселе қайта оралатын кездер болады. Бұл әрдайым стоматологтың қатесі емес — тістің анатомиясы күрделі болуы мүмкін, ал диагностика барлық бөлшектерді көрсете бермейді.

Қайта емдеу қажет болатын белгілер

Түбір ұшын резекциялау және тісті жұлу

Депофорез қосымша өңдеу ретінде

Депофорез — каналдарды әлсіз электр тогымен дәрілік ерітіндімен өңдеу. Ол механикалық және дәрілік өңдеуге қосымша ретінде қолданылады, каналды толық өту қиын болғанда немесе тармақтар болғанда. Әдіс негізгі емдеуді алмастырмайды және нәтижеге кепілдік бермейді. Дәрігер оны жекелеген жағдайларда ұсынуы мүмкін, бірақ шешім клиникалық көрініске байланысты. Депофорез кардиостимулятор болғанда, жүктілік кезінде және кейбір басқа жағдайларда жасалмайды. Әдістің тиімділігі кәсіби әдебиетте талқыланады және ол туралы бірыңғай пікір жоқ. Егер дәрігер депофорезді ұсынса, онымен барлық пайда мен зиянды талқылаған жөн. Кейде онсыз да жетуге болады, кейде ол қосымша кезеңге айналады. Ең бастысы — тіс мазаласа, визитті кейінге қалдырмау.

Сүт тістің тұрақты тістен айырмашылығы

Сүт тістің мөлшері кішірек, ал тамырларының қабырғалары жұқа. Каналдары кеңірек, бірақ олар да ұшына қарай тез тарылады, ал түбірдің өзі тіс құрылымы ауысқан сайын сіңіп кетеді. Жұқа қабырғаларға байланысты каналдағы құрал басқаша әрекет етеді: ең кішкентай артық қозғалыс тесілуге немесе сынуға әкеледі. Сүт тістің ұшындағы қабыну жанында жатқан тұрақты тістің фолликулына тез таралады. Қалыптаспаған түбірі бар тұрақты тісте көрініс керісінше: қабырғалары қалың, бірақ ұшы кең құйғыш тәрізді ашық. Мұндай каналды әдеттегі әдіспен пломбалауға болмайды, өйткені материал тістің шегінен шығып кетеді. Сондықтан балалар тәжірибесінде каналды уақытша толтырумен жұмыс істеп, түбірдің қалыптасуын бақылайды. Дәрігер тек ошақтың өзін ғана емес, оның көрші тістің ұрығымен қалай арақатынаста екенін де бағалайды. Осыған байланысты тісті сақтауға бола ма, әлде мерзімінен бұрын жұлуға тура келе ме, соны шешеді.

Түбірдің даму сатысы және ұрықтың жақындығы

Тұрақты тістің түбірі бірнеше жыл бойы өседі, ал оның ұшы біртіндеп жабылады. Бұл процесс аяқталмайынша, канал сүйекке ашық қалады, сондықтан кез келген өңдеу абайлауды талап етеді. Жуу ерітіндісі ұштан оңай шығып, айналадағы тіндерді тітіркендіреді. Құралды қабырғаларға қарай жылжытуға болмайды, өйткені олар әлі жұқа және жарылуы мүмкін. Жеке қиындық — тұрақты тістің ұрығының сүт тістегі қабыну ошағына жақындығы. Егер процесс фолликулға жетсе, бұл жоспарды өзгертеді: кейде тісті сақтайды, кейде өсіп келе жатқан тісті зақымдамау үшін жұлады. Мұны түбірдің сатысы мен ұрықтың орны көрінетін сурет бойынша дәрігер шешеді. Баланың жасы да ескеріледі, бірақ ол өздігінен тактиканы анықтамайды. Әртүрлі жастағы балалардағы бірдей диагноз әртүрлі емделеді. Бұл клиникалық көрініске және процестің қаншалықты алыс кеткеніне байланысты.

Сүт тісті ауысуға дейін қашан сақтайды

Балалар дәрігері нені шешеді

Балалар дәрігері тіске оқшауланған түрде емес, бүкіл тіс құрылымы контекстінде қарайды. Ол суретті, жасты және түбірдің қалыптасу сатысын, ұрықтың жай-күйін және баланың қабылдаудағы мінез-құлқын салыстырады. Осыған байланысты каналды емдеу немесе жұлу туралы шешім қабылданады. Кейде сүт тістің ұшындағы ошақ өздігінен басылады, сонда бақылау суреттерімен бақылау жеткілікті. Басқа жағдайларда кешігу ұрыққа зиян келтіреді, сондықтан тісті мерзімінен бұрын алады. Ата-аналарға түсіну маңызды: мұндағы шешім үлгілі емес, ол нақты көрініс бойынша қабылданады. Бір бала бірнеше келудегі емдеуді сабырлы қабылдайды, екіншісіне басқа қарқын қажет. Дәрігер тіске қазір не болып жатқанын және тұрақты тіске не болатынын түсіндіреді. Егер жағдай күрделі болса, аралас мамандар тартылады. Тактика барысында өзгереді: тісті сақтау сияқты көрінген нәрсе жаңа сурет бойынша жұлуға себеп болуы мүмкін. Және керісінше.

Себеп әрдайым дерлік каналда

Периодонтит — түбір ұшының айналасындағы тіндердің қабынуы. Көбінесе ол каналда қалған бактерияларға байланысты дамиды. Канал соңына дейін өтпеуі, нашар пломбалануы немесе суретте көрінбейтін тармақтары болуы мүмкін. Кейде ол алдыңғы емдеу кезінде зақымдалған. Сирек жағдайда себеп каналда емес: тістің жарақаты, жабылу кезіндегі шамадан тыс жүктеме, түбірдің жанындағы терең қалта. Бірақ сонда да алдымен канал тексеріледі. Ішіндегі инфекция сақталғанша, ұш айналасындағы қабыну басылмайды. Сондықтан емдеу әрдайым дерлік қызыл иекті кесумен емес, каналдарды қайта емдеуден басталады. Кейде канал тығыз және герметикалық пломбаланған, бірақ ошақ қалады. Сонда себеп одан әрі ізделеді: түбірдің жарығы, киста, гаймор қуысымен байланысы. Мұны дәрігер суреттер бойынша және тістің емдеуге қалай жауап беретініне қарап шешеді.

Диагноз суретсіз қойылмайды

Тек шағымдар бойынша периодонтитті пульпиттен немесе пародонтиттен ажырату мүмкін емес. Ауырсыну әлсіз болуы немесе мүлде болмауы мүмкін, ал түбір айналасындағы сүйек қирауы жүріп жатады. Сондықтан түсірілім қажет. Әдетте түбірге бағытталған түсірілім жасалады, кейде — панорамалық. Егер ошақ қуысқа, жоғарғы жаққа немесе төменгі жақ каналына жақын болса, КТ қажет болуы мүмкін. Түсірілімде периодонт саңылауының қаншалықты кеңейгені, сүйекте қуыс бар-жоғы, каналдың қалай пломбаланғаны көрінеді. Түсірілімсіз қай тістің ауыратынын түсіну мүмкін емес: ауырсыну жиі көрші тіске беріледі. Тістің тағдырын да шешу мүмкін емес — оны сақтау керек пе, жоқ әлде жұлу керек пе. Кейде ем барысында каналдың қалай өтіп жатқанын және пломба материалының қайда тұрғанын тексеру үшін түсірілім қайталанады. Созылмалы ошақ жылдар бойы симптом бермей жүруі мүмкін, оны кездейсоқ табады — протездеу немесе көрші тісті емдеу алдындағы түсірілімде.

Ем жоспары жеке

Бірыңғай хаттама жоқ. Барлығы клиникалық көрініске байланысты: ошақтың мөлшері, түбірдің жағдайы, тістің қанша қабырғасы сақталғаны, жарық бар-жоғы. Бір жағдайда канал қайта емделіп, бақыланады. Екіншісінде алдымен канал емделеді, содан кейін тәж бекітіледі. Үшіншісінде каналдан өту мүмкін болмайды — сонда түбір ұшының резекциясы немесе жұлу талқыланады. Жасы, жалпы денсаулығы, дәрі қабылдауы да ескеріледі. Дәрігер шешеді, және шешім жұмыс барысында өзгеруі мүмкін: егер жұмыс кезінде канал ашылып кетсе немесе жарық табылса, жоспар қайта қаралады. Пациент түсінуі керек: емнен кейінгі бақылау — жоспардың бөлігі, жеке қабылдау емес. Сүйектегі ошақ баяу жазылады, бақылау түсірілімі бірден жасалмайды. Егер тіс мазаламаса, бұл процесс аяқталды дегенді білдірмейді. Кейде тәжді немесе пломбаны түпкілікті қоюдан бұрын бірнеше бақылау тексеруі қажет.

Алдын алу емдеуден оңай

Периодонтит көбіне тіске бұрын араласу болған жерде дамиды. Сондықтан ең бастысы — терең кариеске жеткізбеу. Ерте сатысында ол оңай емделеді, ал пульпаға жеткенде канал іс жүзінде шешілген мәселеге айналады. Әрі қарай бәрі оның қаншалықты сапалы емделгеніне байланысты. Гигиена қауіпті азайтады: қақ пен тас қызыл иектің қабынуын қолдайды, ал ол түбірдің жанында жазылуға кедергі келтіреді. Тұрақты тексерулер ошақты ол үлкен болмай тұрып ұстауға көмектеседі. Егер тіс емделген болса, оның жағдайын түсірілімде тексерген жөн — үнемі емес, дәрігердің тағайындауы бойынша. Тісті шамадан тыс жүктемеден сақтау да дұрыс: ұйқыда тіс қайрау, қатты нәрсені кеміру әдеті, көрші тістердің жоқтығы түбірге артық жүктеме береді. Тіс жарақатын, ауырмаса да, дереу дәрігерге көрсеткен жөн. Ошақ неғұрлым ерте табылса, онымен жұмыс істеу соғұрлым оңай.